Bu rehberin sonunda
- Kazanç, matrah ve kesintinin aynı şey olmadığını ayırabileceksiniz.
- Gelir vergisi ile kümülatif matrah arasındaki bağı göreceksiniz.
- Net ücret farkının hangi satırdan doğduğunu sistematik biçimde arayabileceksiniz.
Önce bordronun dönemini ve kapsamını kontrol edin
Bir bordroyu karşılaştırmadan önce ay, yıl, ücret ödeme dönemi, tam/kısmi çalışma bilgisi ve varsa ücretsiz izin veya rapor günlerini kontrol edin. Aynı brüt ücret iki farklı ayda farklı nete dönüşebilir; çünkü kümülatif gelir vergisi matrahı yıl içinde yükselir. Prim, ikramiye, fazla mesai ve düzenli yan haklar da o ayın kazancını değiştirir.
İş sözleşmesinde “net ücret” yazması ile bordronun teknik olarak netten brüte kurulması farklı konulardır. Kontrolde her zaman bordroda gösterilen brüt kazanç ve kesinti satırlarını esas alın; yalnızca banka hesabına yatan tutarla yetinmeyin.
Bordronun üç ana bölümü
| Bölüm | Tipik satırlar | Kontrol sorusu |
|---|---|---|
| Kazançlar | Brüt ücret, fazla mesai, prim, ikramiye, sosyal yardım | Bu ay hak edilen tüm ödemeler doğru gün ve miktarla yer alıyor mu? |
| Yasal kesintiler | SGK işçi payı, işsizlik sigortası, gelir vergisi, damga vergisi | Matrah ve dönem bilgisi doğru mu; istisnalar gösterilmiş mi? |
| Diğer kesinti/ödemeler | Avans, icra, BES, sendika aidatı, yemek/yol, net ödeme | İşyerine veya kişiye özgü kalemlerin belgesi var mı? |
1. Brüt kazanç: hesabın başlangıç noktası
Brüt ücret, yasal ve özel kesintiler yapılmadan önceki ücrettir. Ancak “çıplak brüt ücret” ile o ayın “toplam brüt kazancı” aynı olmayabilir. Fazla mesai, prim veya ikramiye eklendiğinde toplam kazanç artar. Bazı yan hakların prime veya vergiye tabi olup olmaması da niteliğine ve güncel sınırlara göre değişir.
İlk kontrolünüz şu olmalı: Aylık ücret / 30 üzerinden günlük ücret, çalışılan gün ve eksik gün bilgisiyle uyumlu mu? Fazla mesai saati, kullanılan katsayı ve prim tutarı bordronun açıklama bölümünde görülebiliyor mu?
2. SGK ve işsizlik primi: vergi matrahından önce
Ücret bordrosunda çalışana ait sosyal güvenlik ve işsizlik sigortası kesintileri, prime esas kazanç üzerinden hesaplanır. Prime esas kazanç için alt ve üst sınırlar bulunabilir; her ödeme kalemi aynı şekilde prime tabi olmayabilir. Bu nedenle yalnızca toplam brüte sabit bir yüzde uygulamak her bordro için doğru sonuç vermez.
Kontrol ederken “prime esas kazanç” satırını bulun. SGK işçi payı ve işsizlik sigortası işçi payının bu tabanla uyumlu olduğuna bakın. İşveren payları genellikle çalışanın netinden kesilmez; bordroda bilgi amacıyla gösterilse bile çalışan kesintisiyle karıştırılmamalıdır.
3. Gelir vergisi matrahı: brüt ücret değildir
Basitleştirilmiş akışta gelir vergisi matrahı, vergiye tabi brüt kazançtan çalışanın SGK ve işsizlik primi düşüldükten sonra oluşur. İndirim veya istisna doğuran kişisel durumlar varsa matrah/hesap farklılaşabilir. Bu yüzden “brüt × vergi oranı” yaklaşımı çoğu bordroda yanlış sonuç verir.
Temel kontrol eşitliği
Vergiye tabi brüt kazanç − çalışan SGK payı − çalışan işsizlik payı − uygulanabilir indirimler = gelir vergisi matrahı. Bordrodaki özel kalemler nedeniyle bu akış değişebilir; eşitlik kontrol için başlangıç noktasıdır.
4. Kümülatif matrah ve vergi dilimi
Ücret gelirinde vergi yalnızca o ayın matrahına bakılarak sabit oranla hesaplanmaz. Yıl başından itibaren oluşan matrahlar birikir. Birikim tarifedeki eşiği geçtiğinde, yalnızca ilgili aralığa düşen bölüm daha yüksek oranla vergilenir. Bu nedenle yılın ilerleyen aylarında brüt ücret değişmese bile net ödeme azalabilir.
Bordroda “önceki kümülatif matrah” ve “yeni kümülatif matrah” satırlarını arayın. İşveren değişikliği, birden fazla işveren, yıl ortasında işe giriş veya geçmiş bordro düzeltmesi varsa bu alan ayrıca önem kazanır. Kişisel vergi durumunda beyan yükümlülüğü doğup doğmadığı için Gelir İdaresi kaynakları veya mali müşavir değerlendirmesi gerekebilir.
5. Asgari ücret gelir ve damga vergisi istisnası
Ücretlerde yürürlükteki düzenlemeye göre hesaplanan asgari ücret kaynaklı vergi istisnası, “vergi hiç hesaplanmıyor” anlamına gelmez. Sağlıklı bordroda önce hesaplanan vergi, ardından uygulanabilir istisna ve son olarak ödenecek vergi ayrı görülebilir. İstisnanın ilgili aya ve vergi dilimine göre doğru kurulduğunu kontrol edin.
6. Damga vergisi ve diğer kesintiler
Damga vergisinin matrahı ve uygulanacak istisna ücret bordrosunda ayrıca gösterilebilir. Avans, icra, özel sağlık sigortası, otomatik katılım/BES, sendika aidatı veya işyeri uygulamasına bağlı yemek-yol farkı ise yasal vergi hesabından bağımsız olarak net ödemeyi değiştirebilir. Hesap makinesi ile banka ödemesi arasındaki farkı ararken bu bölümü atlamayın.
Örnek bir kontrol akışı
- Bordro dönemi, çalışma günü ve eksik gün nedenini doğrulayın.
- Çıplak brüt ücret ile fazla mesai/prim dahil toplam kazancı ayırın.
- Prime esas kazanç ile SGK ve işsizlik kesintilerini eşleştirin.
- Gelir vergisi matrahının hangi kalemlerden oluştuğunu yeniden kurun.
- Önceki ve yeni kümülatif matrahı kontrol edin; tarife geçişini ayırın.
- Hesaplanan vergi, istisna ve ödenecek vergi satırlarını karşılaştırın.
- Avans ve kişisel kesintileri son aşamada net ödemeye uygulayın.
İlk tahmin için net-brüt maaş hesaplayıcısını, işverene toplam etkisini görmek için işveren maliyeti aracını kullanabilirsiniz. Araç sonucu ile bordro farklıysa yukarıdaki adımlar farkın hangi kalemden geldiğini bulmanıza yardım eder.
Sık görülen dört fark nedeni
- Yanlış dönem: Geçen yılın tarife veya sınırlarıyla bu yılın bordrosunu karşılaştırmak.
- Kümülatif matrahı atlamak: Her ayı ilk vergi dilimindeymiş gibi hesaplamak.
- Toplam brütü çıplak brüt sanmak: Prim, mesai veya yan hakkı gözden kaçırmak.
- Özel kesintileri unutmak: Avans, icra, BES veya işyeri uygulamasını standart hesapta aramak.
Birincil kaynaklar
193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu · 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu · Gelir İdaresi Başkanlığı · Sosyal Güvenlik Kurumu
Kaynakların yürürlük tarihi ve kişisel durumunuza uygulanabilirliği ayrıca kontrol edilmelidir.
Ne zaman uzman desteği alınmalı?
Birden fazla işveren, yabancı ülke geliri, teşvik/istisna, engellilik indirimi, geriye dönük ücret, icra veya toplu sözleşme gibi durumlarda standart hesap yeterli olmayabilir. İşverenden bordro açıklaması isteyin; vergi için mali müşavirden, işçilik alacağı için avukattan destek alın.