Fazla mesai nedir ve nasıl hesaplanır?
Fazla mesai, işçinin kanunda öngörülen normal çalışma sürelerinin üzerinde yaptığı çalışmadır. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesine göre haftalık çalışma süresi en fazla 45 saattir. Bu sınırı aşan her saat fazla çalışma sayılır ve zamlı ödenir. İşçinin haftalık çalışma süresi sözleşmeyle 45 saatin altında belirlenmişse, kararlaştırılan süre ile 45 saat arasındaki çalışma fazla sürelerle çalışma olarak adlandırılır.
Hesabın temeli saat ücretidir. Bu hesaplayıcı saat ücretini aylık brüt maaş ÷ 225 formülüyle bulur (haftalık 45 saatin aylığa yansıması ve hafta tatili payı dahil). Bulunan saat ücretine çalışma türüne göre zam uygulanır:
- Fazla çalışma (45 saati aşan): saat ücreti × 1,5 — yani %50 zamlı
- Fazla sürelerle çalışma (45 saate kadar): saat ücreti × 1,25 — %25 zamlı
- Hafta tatili çalışması: saat ücreti × 1,5 — %50 zamlı
- Ulusal bayram ve genel tatil: saat ücreti × 2,0 — %100 zamlı
Fazla çalışma süresi yılda toplam 270 saati aşamaz ve işçiden yazılı onay alınması gerekir. İşçi dilerse zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında 1,5 saat serbest zaman kullanma hakkına sahiptir.
Örnek hesaplama
50.000 ₺ brüt maaş, 20 saat fazla çalışma (%50 zam)
Saat ücreti = 50.000 ÷ 225 = 222,22 ₺
Zamlı saat ücreti = 222,22 × 1,5 = 333,33 ₺
Toplam brüt mesai ücreti = 333,33 × 20 = 6.666,67 ₺
Aynı maaş, 10 saat genel tatil çalışması (%100 zam)
Zamlı saat ücreti = 222,22 × 2,0 = 444,44 ₺
Toplam brüt mesai ücreti = 444,44 × 10 = 4.444,44 ₺
Çalışma türü ve zam oranları
| Çalışma türü | Zam | Çarpan |
|---|---|---|
| Fazla çalışma (45+ saat) | %50 | × 1,5 |
| Fazla sürelerle çalışma | %25 | × 1,25 |
| Hafta tatili çalışması | %50 | × 1,5 |
| Ulusal bayram / genel tatil | %100 | × 2,0 |
Hesaplanan tutarlar brüttür; net tutara ulaşmak için gelir vergisi ve SGK kesintileri uygulanır.
Sıkça Sorulan Sorular
Fazla mesai ne zaman başlar?
Fazla çalışma, haftalık 45 saati aşan çalışmadır. Haftalık çalışma süresi sözleşmeyle 45 saatin altında belirlenmişse, 45 saate kadar yapılan çalışmalar 'fazla sürelerle çalışma' sayılır. Her iki durumda da aşan saatler zamlı ücretlendirilir.
Fazla mesai ücreti nasıl hesaplanır?
Önce saat ücreti bulunur (aylık brüt maaş / 225). Fazla çalışmada bu saat ücreti %50 zamlı (×1,5), fazla sürelerle çalışmada %25 zamlı (×1,25) ödenir. Hafta tatili çalışması %50, ulusal bayram ve genel tatil çalışması %100 zamlıdır.
Yıllık fazla çalışma sınırı var mı?
Evet. Fazla çalışma süresi yılda toplam 270 saati geçemez. Ayrıca fazla çalışma yaptırmak için işçinin yazılı onayının alınması gerekir.
Zamlı ücret yerine serbest zaman kullanılabilir mi?
Evet. İşçi isterse zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat için 1,5 saat, fazla sürelerle çalıştığı her saat için 1,25 saat serbest zaman (izin) kullanabilir. Bu seçim işçinin talebine bağlıdır.